شاعير هیــــــــــــــــــمن



شاعيرى نيشتيمان په ره ور  ناوى [سه يد محمد ئه مينى كورى سه يد حه سه نى شیخه ئيسلامى موكرى] بوو له به هارى سلى {١٣٠٠}(هه تاوى){١٩٢١}ى (زاينى) له شه وى جه ژ نى به راتدا لــــه کوندى لزين نزيك سابلاخ له دايك بووه مژیكى له  مه مكى دايكى نه داوه و دايه نیك گه وره ى كردووه ، ئه لفوبیي له لاى ماموستا { سه عيد ئاكام} فیر بووه، پاشان دهجیته سابلآخ بــــو خویندن،ماموستا فه وزى ده رگاى زانست و زانيني بو هیمن كردوته وه و ریگه ى ژياني پینيشان داوه  تیيگه ياندوه  كه روله ى كورده و كورديش نه ته وه يه كى

بیه ش و چاره ره ش و زور لیكراوه  فیري كرد كه چون ولاته كه ى خوش بویت و چون بنوسی و چون شعر بلی حلي كرد كه  كورد زمانیكى ده وله مه ندى هه يه  و ده كری ئه ديبیكى گه وره و دنيا په سه ندى هه بی هیمن له سه ره تاي شعريدا به  لاساى كردنه وه  ده ستى پیكردوه  به جوری كه سايه تى خوي له نیو شعره كاني كه م بوو. هیمن شعري ته نيا بوده ربرَينى ئيحساسى خوي داناوه  و هيچ منه تى نه بوه  كه  بو ئه وانه ى كه پیيان خوشه  يان نا چونكه  كه  شعري بو هاتبی نه يتوانيوه  نه يلیت. هیمن له دلى هه موو كوردیكى دلسوزو نيشتيمان په روه ردا كاريگه ر بووه  كــــــوردى به ره و خه بـات وتیكوشــان له  پینــاوى ئــازادى و رزگـــارىيداهــان داوه .هیمن هه ر شاعير نه بوه  به لكو په خشان نوسیكى هه لكه وتو و چيروك نوسیكى به  توانا و گه وره  بووه .
هیمن ژيانى زور خوشويستوه  تله ١٨/٤/١٩٨٦ ز لە شارە جوانەكەی كوچي دواي كردوه  وله  [مه هاباد] به  خاك سپیردراوه ، گیانی پاكی لە گۆڕستانی مەهاباد بەخاك سپێردرا، هەزارارن ڕەحمه‌ت لە گۆڕت شاعیری خۆش زه‌وق و جوان په‌رست، ڕه‌وانت شاد. شاعير پاش خوي كومه لی نه وه ى به جی هیشتوه  كه  پرن له  سوزو نيشتمان په روه رى .

سەرەتای ژیان٢

ھێمن کوڕی سەید حەسەنی موکری و لە بنەماڵەی مەلا جامی چۆڕی بووە. دایکی ناوی زێنەب و کچی شێخی بورھان بووە کە ئێستا بنەماڵەیەکی گەورەی موکریانن. ھێمن بەھاری ساڵی ١٣٠٠ی کۆچی ھەتاوی بە شەوی جێژنی بەرات لە گوندی لاچینی سەر بە شاری مەھاباد چاوی بە گەردوون ھەڵێنا. بە بوونی ھێمن شیری دایکی وشک دەبێ و بە شیری ژنێکی دیکە فڕچک(گۆج) دەکرێ و دوای بوونی ئەو، دایکی لەشی ساغ بە خۆیەوە نابینێ.

ھێمن لە رۆژگارێکدا لە دایک دەبێ کە رەزا خان جڵەوی حکوومەتی پێیە کە لاسایی ئاتاتورکی دەکردەوە. جلوبەرگی کوردەواری بە تەواوی قەدەغە دەکرێ و ئەوەندەی لە دەستی ھات، سووکایەتی بە خەڵک کرد و شەپکە و تەپڵەی ھێنا نێو بازاڕەوە. ھێمن لەم کەش و ھەوایەدا گەورە دەبێ، بەش خوراوی و کۆیلەتی ئینسان وەکوو خوێن لە مێشک ودەمار و ئێسک و پێستی دا دەگەڕێ و دەبێتە سەربەندی ژیانی.

لە کاتی منداڵیدا گوێچکە بە حەکایەتەکانی دایە مرۆت دەگرێ، کە پیرێژنێکی دنیا دیو‌ بووە و زۆر شتی بەنرخی لێ فێر بووە. ئەلف‌وبێ لای سەعیدی ناکام دەخوێنێ و پێش ئەوەی ئەلف‌وبێی فێر بکا، بزنۆکێ و مەڕنۆکێی حوسێنی حوزنی موکریانی بۆ دەخوێنێتەوە و ھێمن لە بەری دەکا و ھەروەھا شێعرەکانی شێخ ڕەزا و زۆر شتی دیکەی لێ فێر دەبێ و پاشان بۆ درێژە دانی خوێندن، باوکی دەینێرێتە مەھاباد و لە قوتابخانەی سەعادەتی ئەو شارە دەست بە خوێندن دەکا. ھێمنێکی لادێی کە جگە لە زمانی کوردی ھیچی دیکەی نەدەزانی و لەو قوتابخانەیش کەس نەیدەتوانی بە کوردی قسە بکە، منداڵان گاڵتەی پێدەکەن و پێی دەڵێن کرمانج، چونکە ئەو کاتە لە مەھاباد بە خەڵکی دێیان دەکوت کرمانج، ھێمن ئەو ساڵە خوێندنی بە سەرکەوتنێکی زۆر باشەوە تێپەڕ دەکا و ھاوین دەگەڕێتەوە بۆ ئاوایی و لە لای مەلای دێ و باوکی دەرس دەخوێنێ و تەمرینی نووسینی خەت دەکا. باوکی کە دەزانێ خەتی خۆش بووە، دەستی پێ لە خوێندن ھەڵدەگرێ و دەڵێ: بڕۆ دەرسی مەلایەتی بخوێنە. ھێمن کە ھیچ کات خۆشی لە مەلا نەھاتووە، تووشی ئەم تاڵییە دەبێ و چوار ساڵ لە خانەقای شێخی بورھان دەخوێنێ، بەلام ئەو خوێندنە ھیچ کەڵکێکی نابێ، چونکە ئەو چوار ساڵە بە گاڵتە دەباتە سەرێ و لە خانەقای شێخی بورھان کە ٨-٩ نەفەر دەبن، جگە لە ھەژار و ھێمن تەوای خاڵۆزا و پوورزا دەبن، پاشان دەچێتە لای مامۆستا فەوزی و رێگای ژیانی پێ نیشان دەدا و ساڵ و نیوێک لە لای ئەو دەرس دەخوێنێ.

ھەژار لە پێشەکی دیوانی سەیفولقوزاتدا، بەم جۆرە باسی خۆی و ھێمن دەکا:

ھێمن و من دوو منداڵی کرچ وکاڵی لەڕ و قرخن، بە تەمەن دە دوازدە ساڵ بووین، لە خانەقا گەیبووینە یەک، نا خێری گیانمان دەرس بخوێنین، خویندنی چی؟ دوو گێل و حۆلی پەڕ بڵاو، لە یەک دەمدا لە لای دوو مامۆستا دامەزراین، یەکی ریش پان، لە عەڕەبی شارەزایە و خەتی نییە، ئەوی دی گەردەڵ، فارسی زانە و خەتی خۆشە. جا وەرە شەق و دار بخۆ، خۆ جنێو ھەر باسی ناکرێ، سوێندی کەسم لە سەر نییە، ئەگەر بڵێم تڵپاتی تەڕیش فێر نەبووین، نیسکێک درۆی تێدا نییە، ماڵم ھەقە لە ترێ دزینی ناو رەزی، لە پللار دەداران گرتن، لە راوی دووپشک و ئەسپێ و کێچ و جوجە و قوڕ شێلان و ھێلکە لە ھێلانە دەرھێنان، ھیچ کەس تۆزی نەدەشکاندین. بۆ نەگبەتی ھێمن وە شێعر ھاتبوو، ھەروا گارە گارەی دەھات، جار و بارە شێعرێکی نیوە و کۆڵەی خواری لاپانی دادەنا، بە فیزەوە نیشانی دەدام. یانی ھا بم ناسە، من چیم، منی کڵۆڵ نەمدەتوانی مێعریش بکەم.

بەو جۆرە شێعر کوتنی ھێمن لە خانەقاوە سەری ھەڵداوە و پێگەیشتووە. لە گوندی کولیجە لە لای سەید عەوڵای سەید مینە کە پیاوێکی نەخوێندەوار بووە، بەڵام زۆر زانا و تێگەیشتوو دەبێ ،ماوەیەک دەرس دەخوێنێ و بە گەورەترین مامۆستای، مامۆستا ھێمن حیساب دەکرێ. تەمەنی ھیمن دەچێتە سەر و بۆ ئەوەڵین و دوایین جار لە گوندی کولیجە عاشق دەبێ، عیشقێکی پاک و خاوێن و ئاسمانی، بەڵام ئەم عاشق‌بوونە زۆر ناخایەنێ و لێک جیا دەبنەوە و ھەر لەو گوندە فێری سواری و تەقڵە و راوە کەو و کەروێشک دەبێ. ساڵی ١٣١٧ی کۆچیی ھەتاوی کە تەمەنی ١٧ ساڵانە دەبێ، مامۆستاکەی گوندی کولیجە بە جێ دێڵێ و ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ گوندی خۆیان واتە شیلاناوێ کە ماڵیان چبووە ئەوێ و مل لە کار و کاسبی ھەڵدەکێشێ و بە ڕۆژ خەریکی کاری کشت و کاڵی دەبێ و شەوانە خەریکی خوێندنەوە و شێعردانان، باوکی پێی دەزانێ و دەفتەری شێعرەکانی دەسووتێنێ.

ناوی ھێمن دەگەڕێتەوە بۆ ئەو زەمانە کە لە کۆمەڵەی ژ-کاف و کۆماری کوردستاندا وەکوو پێشمەرگەیەک خزمەتی بە نەتەوەکەی دەکرد و لە نێو تێکۆشەرانی ئەو سەردەمە کە ھەر یەکەی ناوی نھێنیان ھەبوو، بە ھێمن ناسرا و ھەر وەکوو بۆخۆی دەڵێ:

من ھیچم لە پێشمەرگایەتی لێ حاڵی نەبوو و ھیچ کەڵکێکم لێ وەرنەگرت، تەنیا ئەو خێرەی بۆ من ھەبووە، ئەویش کە ئەو ناوە دوورودرێژەی لە کۆڵ خستم.

لە ٢٥ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٢١ی کۆچی ھەتاوی لە شاری مەھاباد کۆمەڵەی ژ-کاف بە دەستی ڕەحمانی زەبیحی وچەند کەسی دیکە دادەمەزرێ. ھێمن دەبێتە ئەندامی ئەو کۆمەڵەیە و شەو ورۆژ لە بیری ئەوە‌دا دەبێ کە چی بۆ ئەو کۆمەڵەیە بکا کە کاری ڕزگاری کوردستانە، ھێمن لەو کۆمەڵەیەدا دەبێتە دەستەی نووسەرانی گۆڤاری نیشتمان و دوایەش گۆڤاری ئاوات. لە ساڵی ١٣٢٤ی کۆچی ھەتاوی کە لە سەر بناغەی ژ-کاف، حیزبی دێموکراتی کوردستان بە رێبەرایەتی قازی محەممەد دادەمەزرێ، ھێمن بۆ یەکەم جار لە مزگەوتی سووری مەھاباد لە بەرامبەر خەڵک‌دا شێعر دەخوێنێتەوە و دەبێتە سکرتێری ھەیئەت رەئیسەی میللی دێموکڕات و دوایە لە کۆمیسیۆنی تەبلیغاتی حیزبدا دەست بەکار دەکا. لەو کۆمارەدا بۆ دانانی کتێبی کوردی بۆ فێرگەکانی کوردستان کاری کردووە، لە گۆڤارەکانی ئەودەمی حیزب وەک کوردستان، ھاواری کورد، ھاواری نیشتمان، گڕوگاڵی منداڵان و ھەڵاڵەدا شێعر و وتاری بڵاو کردۆتەوە. لە کۆماری مەھاباددا پێشەوا شانازی پێوە کردووە و رایگەیاندووە کە شێعرەکانی پڕ مانان ودەبێ تەواوی ئەندامانی حیزب لە بەری بکەن و بیکەنە پڕۆگڕامی تێکۆشینی خۆیان.

ھێمن ھەر لە پلەی یەکەمی تێکۆشانیدا وەک شاعیرێکی نەتەویی و کۆمەڵایەتی بیر و باوەڕی خەڵکی بۆ لای خۆی راکێشابوو، چونکە ھەڵبەستەکانی لە راستەقینەدا ببوونە ئاوێنەی دڵی کۆمەڵانی گەل و دەربڕی بیر و ئاواتیان. ھێمن ھەر لە رۆژی یەکەمی تێکۆشانی ھونەری خۆیەوە بۆ خاوێن کردنەوە و پەرە پێدانی زمانی زگماکی قۆلی ‌ھە‌ڵماڵی. ھەڵبەستەکانی بە زمانێکی ساکار دەھۆنییەوە و بەزمانی گەل دەدوا، جا بەو بۆنەوە پێشەوا پێی سپاردبوو، کە بۆ گەلێک وشەی فارسی و عەرەبی کە لە ڕێڕەوی خەباتی سیاسیدا بە کار دەھێندرێن، وشەی کوردی پەتی بدۆزنەوە و بەکاری بێنن، ھێمن بە سەرۆکی کۆمیسیۆنێک کە بۆ ئەو کارە دیاری کرابوو، دانرا، بەڵام دوای ماوەیەکی کورت بە داخێکی زۆر گرانەوە کۆمار دەڕووخێ و ھێمن دەڵێ:

ئەو رووداوە دڵتەزێنە و ئەو کارەساتە جەرگ بڕە ھەموو کوردێکی بە شەڕەفی خەمناک و تازیەبار کرد.

ساڵی‌ ١٣٢٥ی کۆچی ھەتاوی دایکی پێ لە کەوشان دەکا و پێی دەڵێ: دەبێ ژن بێنی، بەڵام ھێمن نایەوێ ژن بێنێ؛ بەھەر جۆرێک بێ، دایکی، ھێمن رازی دەکا و داوای برازایەکی خۆی بۆ دەکا و ھێمن قەتی نەدیوە، بەم جۆرە لە٢٥ی خەزەڵوەری ئەو ساڵەدا بووکی بۆ دادەبەزێنن و ھەژار لە زەماوەندەکەیدا ھەڵدەپەڕێ و بەرھەمی ئەم ژن ھێنانەش کوڕێک بە ناوی سەلاح دەبێ. ساڵی ١٣٢٧ی کۆچی ھەتاوی وشکە ساڵی پێش دێ و ئەویش وەک خەڵکی دیکە دەکەوێتە چەرمەسەری و ناڕەحەتییەوە و گرانییەکی بە تەو‌ژم ئێران دادەگرێ، زۆر کەس لە برسان دەمرن و خەڵک لەو ساڵەدا

 کوللێرەی جۆ و ھەرزن دەخۆن.

لە ٢٥ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٣٢ی کۆچی ھەتاوی کۆبوونەوەیەک لە مەیدانی شاری مەھاباد پێک دی وھێمن شێعری دەبڕۆ ئەی شاھی خائین، بەغدا نیوەی رێت بێ دەخوێنێتەوە. لە کودەتای ٢٨ی گەلاوێژی ئەو ساڵە ھێمن بە تەواوی قاچاغ دەبێ و ماوەیەکی زۆر بە کێوانەوە دەبێ و ساڵی ١٣٤٤ی کۆچی ھەتاوی باوکی دەمرێ و ھێمن دەڵێ:

دەردی باب مردن، دەردێکی زۆر گرانە و پیاو لە ھەر تەمەنێکدا بابی بمرێ، ھەست بە ھەتیوی دەکا.

دوو ساڵ دوای باوکی، دایکیشی دەمرێ و ئەم رووداوانە بە تەواوی پیری دەکا.

بۆ جاریکی دیکە ھەوای نووسینی گۆڤار بە مێشکی دادێ و بەھاری ساڵی ١٣٦٤ی کۆچی ھەتاوی بەردی بناغەی گۆڤاری سروە لە شاری ورمێ دادەمەزرێنێ و یەکەم ژمارەی گۆڤارەکە لە سەرەتای ھاوین گەیشتە دەستی خەڵک و ھێمن ئەمە دەڵێ:‌ ئومیدەوارم ئەم سروەیە ھەر بێ و ھەر دڵان ببووژێنێتەوە و ھەر گوڵان بگەشێنێتەوە و ھەر دڵی کوردان خۆش بکا.

هیمن و ژن
ژن له  لاى شعرى هیمن دا رولیكى گرنگى هه يه ، جوانى ژن ئيلهام ده رى شاعيـره
سه رانسه رى ديوانى هیمن ئه و راستى يه  ده رده خات كه  ویراى ته بيعه ت وژيـان و
خه باتى گه ل ژنه  كه  هیمنى بوشيعر نوسين هان داوه  ئه و تابلو جوانانه ى كه
هیمن بو ژنى ده كیشی به راستى جوان و نايابن, ژن بو هیمن ته نيا سه رچاوه ي ئيلهام نيه  هیمن بو رزگارى ژن شعر ده لی خه بات ده كات ده يه وی ژن به ر له  هه مـوو
شتیك خاوه ن مافى ئينسانى خوى بی و زور جار دژى زولم و زورداري له  ژنان ده نگى هه لهینــاوه  شعره كانى هیمن له سه ر ژن نمونه ى به رزى شعرى كوردين. له  كو مه لی شـــــــعرى دا وه كــــــــــــــــــــــ ـــــــــــو
{شه نگه  بیرى}و {په رى شعر}و زور شعرى تردا ماموستى خوى له  هونراوه  داناندا
بو ژن ده سه لمینیت هه روه ك له شعرى[يادگارى شيريندا]ده لـــــــــــــــــــــ ی
لاده  چاشیوى ره شت باده ركه وی كولمى گه شت
چون له  قه رنى سته ما زور عه يبه  ئه و رووگرتنه

هیمن ژنى خوشده وی ,به لام له لاي هیمن خه بات بو رزگاری گه ل ,بو ئازادى كومه لانى خه لك له  ژن خوشه ويستره  له  [ئامیزى ژن]دا ده لی
به لی سه خته  يه گجار سه خته ,دوورى له ژن,نامرادى
به لام له ژن خوشه ويستر له لای من ئه توی ئازادى.


[هیمنى گه ل]
هیمن نه ته وه كى خوى خوش ويستووه  له گه ل ئه وه شدا رقى له  هيچ نه ته وه يه كى تر نه  بووه ، هیمن ته نيا له  دووره  وه  دانه نيشتووه  وته ماشاى ژيان و خه باتى گه ل بكات يان بو گه ل شعر بلی هیمن ئه و ئه سله ى قبول كردوه  كه  ئه ركى شعرى شاعيرى گه لیكى زور لیكراو ته نيا لیكدانه وه و خستنه  ناو هونراوه ى ته بيعه ت و جوانى نيه  چونكه  شاعير له پیشدا ئينسانه  ,ئينسانیكه  كه  هه ستى ناسكه  و زوو ده جولیته وه  چون شاعير به ماناي راستى ئه م وشه يه  ده توانی به رامبه ر كویره وه رى و بیبه شى گه له كه ى بیلايه ن بی. هیمن به هه موو هیزى خويه وه  به  شعر نووسين هه نگاوى ناوه ته  ناو مه يدانى خه بات و تاسه ر به ره و ئاسوى روون دژى ناحه ق و دروو له گه ل هه ژارى و كو تيره وه رى گه له كه ى له  خه بات كردن جيا ناكریته وه  هیمن هه ر له 
سه ره تاوه شاعيرى گه ل بووه

گه رچى من له  ز نجيرو ته ناف و دارو به ند باكم نى يه
له ت له تم كه ن بم كوزن هیشتا ئه  لیم كوردم ئه من

شاعيري گه ل له  سلى 1942ز كه  كومه له ى [ژ.ك]دامه زرا ئه ندامیكى هه ره  چلاكى ئه و كومه له يه  بوو. وه ك خوي دلی كومه له ى[ژ.ك]گورانیكى سه يري به  سه رمدا هینا شه و و روژ له  بيري كومه له  دا بووم كه  ئه ويش ئامانجى رزگاري كردنى نه ته وه كه مان بوو,له  سه رده مى كوماري كوردستان له  مهاباد ده وري دياري كراوي هه بوو, هه ر ده نگى دلیرى و شيعری و نووسه رى با لاده ستى ئه و كوماره  بوه  ,
هه ر به  شاعری گه ل ماوه  ته وه  هه ورازو نشیوى ژيان و خه باتى گه ل له  شعره كانى هیمن دا زور جوان دياره  .

روله ى كوردم فیرى هه ورازو لیژم
تا زور بروم زياتر ئاره ق بریژم
كورتر ده بی ریگاى دوورو دریژم
ده روم به ره و ئاسو , به ره و ئاسوی روون
ده روم ده روم تا تروكى رزگار بوون

[زمانى شعرى هیمن]
زمانى هیمن زمانى كوردى په تى و جوانه .نه پره  له وشه ى بیگانه  و نه  وشه ى ده ستكردى تیدايه . زمانه  كه ى زمانى خه لكى كوردوستانه  له  له بنه ره تــــــــــــــدا هیمن خه لكى موكريانه  به لآم به  زاراوه ى موكريانى نه ى نووسيوه  زمانى هیمــــــن نمونه ى زمان{ستا ندارد}ى كورديدا ته ئسيرى هه بووه  ئه و جوره  زمانه ى كه  هیمن پیى نوسيوه  ئه ده بى كوردييه  و بی گومان له  پیك هینانى زمانى كورديدپه سه ند كــــراوه  وهه م نوسه رو شاره زايان لیى تیئه گه ن هه م كومه له  خه لكى نه خوینه وار له  زوربه ى شعره كانى هیمندا ئه وه نده  وشه ى نه بيستراوى تیدايه  كه  خوینه ر سه رسام ده بیت و نا چاره  بلی زمانى كوردي ده وله مه نده  به لآم به داخه وه  خزمه ت نه كراوه 

[سروشتى و هیمن]
هیمن عاشقى كیو سروشت و ته لان و به نده ن و به ردى كوردستان بووه  ته بيعه تى وولاته كه ى باش ناسيوه و له گه لى په روه رده  بووه  له ( به هارى لادی) (به هارى كوردستان )(شه نگه  بیرى ) (فريشته ى په ريووه  ) و زور شعرى تر نيشان ده دات كه له ناسينى جوانى كوردستان و ناساندنى ته بيعه تيدا شاره زاو ماموستايه  جیگاى سه رسورمانيش نيه  هیمن له گه ل ته بيعه تى گه وره بووه  و جوانى كوردستان و سروشت و ديمه نه سه رنجراكیشه كانى ئيلهام ده رى هیمن بوون بو شيعر ،چونكه  كه سیك ديمه نى كوردستان و ته بيعه ته كه ى بناسی نه ك له گه ليشيا تیگه لاو بیت مايه ى سه رنجدان و سه رسورمانه  بويه  هیمن به ناحه ق نازانی كه  ده لی :

به هه شته  كورده وارى من به هه شته

گه رچي تووشيره نجه روي و حه سره ت و ده ردم ئه من
قه ت له  ده ست ئه م چه رخه  سپله  نابه زم مه ردم ئه من
من له  زنـــــجير و ته ناف و دار و به ند بـــــاكم نيه
له ت له تم كه ن,بــمكوژن,هیشتا ئه لیم كوردم ئه من

رقي پيروزى
ده مگری, ءه مما له  گرتووخانه  رق ئه ستوور ترم
لیم ده دا,ئه مما له سه ر داواره واكه م ســــــوورترم
ده مكوژی,ئه مما به  گژجه للا ده كه م دا دیمه وه
كوردم و نـــاتویمه وه  , نــاتویمه وه  ,نــاتویمه وه